[Chia sẻ] VÀI SUY NGHĨ VỀ VIỆC CHA MẸ ÁP ĐẶT CON

VÀI SUY NGHĨ VỀ VIỆC CHA MẸ ÁP ĐẶT CON

Nói cho cùng, con người được tự do nhất là khi nào? Là khi tuân theo luật lệ.

Mình thấy có rất nhiều bạn cũng giống như mình ngày xưa, cảm thấy bị tổn thương khi cha mẹ ép buộc phải thế này phải thế kia khi còn nhỏ. Và khi lớn lên, chúng ta đều có một lời hứa với bản thân là ” chúng ta sẽ không đối xử với con như thế!”. Khổ là đời không như mơ, có làm cha mẹ rồi mới thấy lo cho con đủ thứ, sợ con không ăn thì đói thì gầy, con mặc không đủ ấm thì lăn ra ốm, rồi không học hành thì mai mốt không có nghề nghiệp đàng hoàng, làm cha mẹ rồi mới thấy nhiều trách nhiệm và nhiều thứ muốn dạy cho con qu.

Trong việc nuôi dạy con từ nhỏ cho tới 18 tuổi, mình thấy quanh đi quanh lại chỉ có những việc chính như sau:

Giai đoạn nhỏ: Chuyện ăn, chuyện mặc, chuyện ngủ, chuyện học hành và chơi bời.

Giai đoạn lớn hơn: Chuyện học hành, chuyện ăn mặc và sinh hoạt, chuyện hình thành tính cách và phẩm chất, chuyện yêu đương và chuyện chọn nghề nghiệp.

Hãy xem xét giai đoạn khi con còn nhỏ, bạn nghĩ rằng bạn phải áp đặt con chuyện ăn thế nào vì con không chịu ăn, chuyện mặc quần áo ra sao vì con không chịu mặc quần áo ấm dù trời lạnh, con không chấp nhận được việc này việc kia dù cha mẹ đã giải thích là nhà không có điều kiện hay là cái đó có hại, mặt bịu xịu, thái độ không vui vẻ không hài lòng. Tới giai đoạn lớn hơn, cha mẹ muốn áp đặt nhiều thứ lên con, đặc biệt là chuyện học trường nào, môn nào, khối học nào, và khi thi đại học thì học ngành gì, rồi tới chuyện tính cách/ yêu đương (hầu như con gái là bị nói), là con gái phải thế này phải thế kia. ( Ngày xưa nhà mình con gái còn không được đi huýt sáo, không được đi guốc, không được mặc quần lửng, không mặc áo cộc tay, rồi tới khi mình học đại học về mẹ mình còn không cho mặc váy nữa cơ!)

Vậy thế nào là ÁP ĐẶT? Trong trường hợp nào là áp đặt, trường hợp nào là không? Vì như các bạn cũng thấy đấy, trong thực tế dạy con, trẻ thì chỉ biết cái trẻ muốn, trẻ thích ngay lúc đấy, mà chỉ người lớn mới thấy làm thế thì là bị ốm, làm thế là đói là gầy, làm thế là sau này học hành dở dang rồi không có nghề có ngỗng gì. Cha mẹ dù sao cũng có kinh nghiệm hơn, hiểu biết hơn, sẽ nhìn ra được cả hậu quả ngay tức thì cho tới hậu quả lâu dài, nhưng mặt khác lại sợ mình gây tổn thương cho con như cha mẹ đã gây tổn thương cho bạn như năm xưa.

Theo cá nhân mình, áp đặt là đem cảm xúc lẫn sở thích và sự lựa chọn của cá nhân bạn lên người khác, từ đó phán xét việc làm của người khác theo chiều hướng tiêu cực. Biểu hiện của việc áp đặt rõ nhất chưa chắc nằm ở dạy con đâu các bạn, mà chính là ở các câu chuyện bạn nói với bạn bè, với đồng nghiệp, với chồng trước đã, rồi mới thấy thấp thoáng trong việc dạy con.

Mình ví dụ nhé: Bạn nghe câu chuyện của người này người kia chịu đựng, dù chồng ngoại tình nhưng không dứt bỏ được, bạn phán liền sao mà nó ngu thế, bỏ đi cho rồi chứ ở với loại người như thế mà cũng ở, cứ dây dưa hoài làm gì cho mệt. Bạn không phải là người trong cuộc, nên thực ra không biết cảm giác hay nội tình câu chuyện ra sao, bạn khó có thể kết luận ra điều gì cả. Rồi nào là chuyện ăn mặc của người khác, chuyện mua đồ, chuyện ứng xử, đủ các chuyện của thiên hạ mà chúng ta thường hay bàn tán, hầu như áp đặt cảm giác và suy nghĩ của chúng ta lên những câu chuyện như vậy để bình luận.

– Sao lại chọn cái đấy, nhìn xấu ỉn vậy?

– Sao lại đi làm tóc kiểu này, trông già thế?

– Sao không ăn cơm đi, không ăn vào tí đói lả ra đấy!

Một chuyện khác là có một lần mình đọc comment của 1 bạn bình luận về việc bạn Đỗ Nhật Nam phải khổ cực học tới 2-3 giờ sáng, thấy tội nghiệp và vất vả quá, bạn không bao giờ muốn con bạn như vậy. Nhưng theo mình, đó là sự lựa chọn của cá nhân em ấy, và bạn không phải là em ấy nên không hiểu được niềm vui của sự lựa chọn ấy, bạn chỉ thấy nếu là bạn thì là vất vả khổ sở, đó chính là áp đặt cảm giác của bạn lên người khác.

Bây giờ tới việc dạy con, mình chỉ nói là việc áp đặt thấp thoáng thôi, vì sao vậy? Vì mình cho rằng con trẻ còn nhỏ, nhiều khi không hiểu chuyện, cho dù giải thích cũng không ăn thua, trẻ vẫn không hiểu và không chấp nhận, cho nên một số chuyện là phải có sự áp đặt về mặt nguyên tắc và phải có thảo luận/ giải thích khi trẻ đủ hiểu. Nếu trẻ không làm theo, thì cần có sự kiên trì của cha mẹ giúp trẻ ghi nhớ, lặp lại điều đó để thực hiện. Thậm chí bạn là người lớn, bạn hiểu các nguyên tắc cần phải thực hiện theo, ví dụ như muốn có sức khoẻ tốt thì phải tập thể dục, mà bạn duy trì nó được bao lâu, làm tới nơi tới chốn chưa, chứ đừng nói tới trẻ con.

Còn thế nào là chiều con? Là thường hay hỏi con và sau đó con không chịu hoặc con đòi thứ gì đó thì chấp nhận sự đòi hỏi của con, kể cả bạn thấy không ổn lúc đó nhưng vì con khóc, con đòi cho bằng được, nên bạn chấp nhận theo ý của con bạn cho xong chuyện. Vấn đề là sau khi bạn chiều theo ý của con một thời gian thì bạn thấy không ổn, không ổn ở chỗ con bạn không hợp tác theo ý bạn, như trong đầu bạn là “con không ngoan”, nói gì cũng không chịu nghe, mà chủ yếu diễn ra ở 3 chuyện là chuyện ăn, chuyện học và chuyện chơi.

Giai đoạn nhỏ: Mình chia giai đoạn này từ nhỏ khi trẻ bắt đầu có nhận thức cho tới lớp 2:

Mục tiêu của giai đoạn này thường là rèn cho trẻ các nề nếp về việc ăn uống, sinh hoạt và bước đầu có thói quen học tập. Việc gì cần áp đặt cho trẻ trong giai đoạn này? Đó là áp đặt các nguyên tắc về cách ăn, cách mặc, giờ đi ngủ, giờ sinh hoạt, và thói quen học tập. Bạn có thể đưa ra yêu cầu về mặc nguyên tắc và con bạn làm gì thì làm, miễn sao bảo đảm cái nguyên tắc đấy.

Ví dụ: Chuyện mặc quần áo thì mùa hè phải bảo đảm mát mẻ, mùa đông phải đủ ấm: Vậy con bạn mặc quần áo gì, theo màu sắc ra sao, nhìn như hề thế nào, nó không quan trọng, vì cái quan trọng nhất là cảm giác của con bạn là đã đủ mát/ đã đủ ấm, và bạn hỏi ” Con cảm thấy thế nào?” Còn chuyện về thẩm mỹ, màu sắc thì dạy con từ từ bằng việc giải thích chuyện bạn mặc thế nào, vì sao bạn chọn cái này, bạn chọn cái kia. Con bạn từ từ sẽ bắt chước theo bạn, còn nếu con bạn thấy lạnh quá, thấy nóng quá thì con bạn mới học được bài học và điều chỉnh dần dần. Còn áp đặt trong trường hợp này chính là ” con phải mặc áo này không thì lạnh, con phải mặc cái kia chứ không nóng chết, mẹ nói con có nghe không?” Đối với mình, đó chính là áp đặt, cho dù cảm giác của bạn có là đúng đi nữa, vẫn chỉ là cảm giác và kinh nghiệm của bạn, không phải của con bạn.

Nói tới cái chuyện ăn, với mình, ăn thì cần ăn đủ 3 loại là rau trái cây+ thịt cá+ cơm và vừa đủ no. Vậy thì việc con bạn ăn bao nhiêu trong mỗi bữa có quan trọng không? Không, nếu con bạn đã bốc đủ 3 loại đồ ăn như bạn yêu cầu và con bạn hô con no rồi, không muốn ăn nữa đâu. Nhưng không, các bạn sợ con bạn tí nữa đói, đêm đói, không ngủ được, con bạn gầy bạn bị mọi người nói, nên ép con phải ăn từng này, phải ăn từng kia, đó chính là áp đặt. Cảm giác ăn mà bị ép nó kinh khủng lắm bạn ạ! Bạn cứ đưa ra nguyên tắc và dặn con, con bạn chắc chắn sẽ học được và điều chỉnh dần dần cho phù hợp.

Có một kiểu mình hay nghe từ cha mẹ: Mẹ lấy cơm con ăn nhé? Không, con không ăn cơm đâu! Vậy lấy bún con ăn nhé? Không, con không ăn bún đâu! Vậy bây giờ muốn ăn gì? Con muốn ăn bimbim. Không, bim bim không tốt, không được ăn. Sau đó đứa trẻ lăn ra khóc. Trong trường hợp này, chính là cách nói của cha mẹ đã cho trẻ sự tự do một cách thái quá. Nếu là mình, mình sẽ nói: Đến bữa rồi, giờ nhà có bún, có cơm, con chọn cái nào? Sự lựa chọn của trẻ nên nằm trong 1 giới hạn, chứ không nên là sự lựa chọn quá mở rộng như vậy.

Tương tự như vậy cho các việc khác, như là đi ngủ lúc mấy giờ, hay là mỗi tối cần dành bao nhiêu thời gian cho việc chơi, hay việc này việc kia. Mình nghĩ rằng trong giai đoạn này nên quy định các việc bằng lượng thời gian thì trẻ dễ làm theo hơn.

Tới giai đoạn lớn hơn, từ lớp 2 trở nên, mình nghĩ rằng trẻ hoàn toàn có đủ nhận thức rồi, cho nên trong tất cả mọi việc bạn muốn rèn cho con mình, bạn phải hỏi và thảo luận để từ từ trẻ hiểu nguyên tắc phía sau việc ấy. Khi trẻ hiểu nguyên tắc, trẻ hoàn toàn có thể đưa ra lựa chọn và cha mẹ góp ý về các lựa chọn trong khuôn khổ của gia đình, tất nhiên không phải là trẻ muốn làm gì thì làm. Việc bạn đưa ra một khuôn khổ/ nguyên tắc trong gia đình là rất quan trọng, nó đến từ chính lối sống lẫn quan điểm sống của bạn chứ không ở đâu xa lạ cả.Trong chuyện học, vì sao bạn phải ráng rèn con làm việc nhà, yêu cầu con học, rèn con phẩm chất này, phẩm chất kia? Vì để giúp con chuẩn bị cho cuộc sống tương lai của con, khi con rời xa bạn, khi con bước vào đời và không có cha mẹ bên cạnh, đó là nguyên tắc cơ bản nhất. Vậy bây giờ con bạn đang sống trong gia đình của bạn, thì nếu con bạn có những lựa chọn nằm trong quy định của cha mẹ là điều hoàn toàn hợp lý.

Tuy nhiên, quan trọng hơn cả đó là CÁCH NÓI CHUYỆN và SỰ NHẤT QUÁN của cha mẹ. Trẻ hoàn toàn chấp nhận chuyện luật lệ nhé các bạn, ví dụ như khi trẻ chơi đá bóng chẳng hạn, có nhiều luật lệ không? Nhiều chứ, nhưng trẻ hoàn toàn có khả năng tuân theo vì nó rất rõ ràng. Vì thế trong gia đình, nếu muốn trẻ tuân theo những nguyên tắc của gia đình, thì bạn và trẻ cần có sự thảo luận, trò chuyện, giải thích, và có sự nhất quán trước sau, nếu vi phạm thì thế nào, nếu tuân theo thì thế nào, và mình hoàn toàn tin tưởng trẻ sẽ có thể làm theo, nếu cha mẹ đừng áp đặt cái suy nghĩ và ý muốn lên con của mình, mà chỉ cần con tuân theo cái nguyên tắc chung là được. Đặc biệt là cha mẹ nên hỏi ” Vì sao con muốn như vậy, vì sao con chọn điều đó” và tự hỏi chính mình rằng mục đích/mục tiêu của việc này là gì và có cách nào khác để giúp con nhận ra và hoàn thành được mục tiêu ấy hay không. Thêm nữa, mọi ý kiến cha mẹ đưa ra chỉ nên là ” Theo ý của bố mẹ, để đảm bảo được mục tiêu ấy, con có thể làm thế này thế này, ..”, và chính cha mẹ phải chấp nhận sự lựa chọn của con nếu con có đủ lý lẽ cho việc ấy, chứ không nên giả vờ thảo luận sau đó con không theo ý mình thì lại bực tức. Thế là thế nào? Bạn muốn con bạn độc lập và tự chủ nhưng lại cứ phải nghe theo ý của bạn, thì chuyện đó không thể nào có được.

Ví dụ trong giai đoạn này:

Áp đặt là con phải học giỏi, phải được điểm tốt chứ không sau này không thi đỗ nổi đại học. Khổ lắm, chuyện thi đại học thì tính sau, con học giỏi với điểm tốt nó phụ thuộc nhiều yếu tố. Nguyên tắc đứng đằng sau nó là: Con dành bao nhiêu thời gian cho việc học? Con đã cố gắng hết sức chưa? Con tự giác hoàn thành bài thầy cô giao chưa? Con cảm thấy khó khăn ở chỗ nào và có cần sự giúp đỡ của cha mẹ hay không?

Hay như câu hỏi mới nhất của một mom trong group: Con không muốn thi và không thích thi cử, giờ làm sao để thuyết phục con hay để cho con muốn làm gì thì làm? Vậy mục đích của việc này là gì ? Để cho con có cơ hội cọ xát, để cho con tự kiểm tra kiến thức. Vậy thì ngoài việc cứ phải khăng khăng thuyết phục con và bắt con đi thi, ta nên thảo luận cùng con, nói rằng việc thi này giúp con đạt được những kĩ năng này, nếu con không muốn thi thì ok, nhưng con cần làm những việc gì để đạt được những kĩ năng đó, để từ đó tìm ra hướng giải quyết.

Tới chuyện chọn nghề nghiệp trong tương lai: Nếu cha mẹ rèn từ năm này qua tháng nọ các câu hỏi tại sao con làm như thế, mục đích của việc này là gì, con bạn sẽ tự hình thành cách suy nghĩ và định hướng cho bản thân trước mỗi 1 sự việc. Việc chọn nghề nghiệp nên đáp ứng các nguyên tắc: năng lực bản thân + đam mê/ sở thích+ nhu cầu của thị trường, cả 3 cái kết hợp lại chứ không hẳn chỉ đi theo 1 hướng nào. Đam mê sở thích mà không gắn với năng lực hoặc không gắn với nhu cầu thị trường thì khó mà thành công được. Và muốn phân tích được thì cả cha mẹ lẫn con cái cần có sự phân tích/ đọc rộng hiểu rộng để định hướng. Không ai có thể giúp được trong việc này.

Vài lời chia sẻ tới các bạn, nó có phần hơi lý thuyết và phiến diện, vì mình chưa có con, nhưng đó là những điều mình rút ra từ quá trình suy nghĩ về những gì mình đã được nuôi dạy cho tới khi thay đổi cách suy nghĩ. Dĩ nhiên khi lớn lên, chúng ta đều công nhận rằng cha mẹ hồi ấy mà không nghiêm khắc rèn thì chúng ta không thể nào lớn lên và trưởng thành được như ngày hôm nay, nhưng mình vẫn nghĩ rằng sự nghiêm khắc và nhất quán trong việc rèn con không có nghĩa cần phải làm tổn thương con bằng cách áp đặt “con phải thế này, con phải thế kia”.

Nói cho cùng, con người được tự do nhất là khi nào? Là khi tuân theo luật lệ. Trong công ty, sẽ không ai nói gì tới bạn nếu bạn đi làm đúng giờ và hoàn thành công việc của bạn. Khi đi học, nếu trò tuân theo nội quy và hoàn thành yêu cầu của giáo viên, thì làm gì có chuyện giáo viên bạo hành này kia. Nhưng bản chất của con người là luôn thiên biến vạn hoá cách làm để làm sao tiện và có lợi cho mình, kể cả người lớn hay trẻ con cũng vậy cả, vì vậy cha mẹ cần phải kiên trì và nhất quán.

Nếu sự nghiêm khắc rèn con đến từ giải thích quy tắc rõ ràng, trao đổi thảo luận giữa cha mẹ và con cái, thì nó vẫn đạt được mục đích là rèn con và cha mẹ con cái vẫn hiểu nhau và thương yêu nhau.